SEVESO

 

Seveso, kuzeybatı İtalya’da Milano’ya 20 km uzaklıkta küçük bir kasabadır. Kentin hemen yanı başındaki ICMESA Chemical Company’ye ait fabrikada 10 Temmuz 1976 günü triklorofenol (TCP) üretimi yapan bir reaktördeki patlama sonucu beyaz bir gaz bulutu çevreye yayılmıştır. Bu zehirli gaz, bu güne kadar bilinen en zehirli gazlardan dioksindir. Kasabada kısa bir süre içinde hayvan ölümleri görülmeye başlanmış, patlamadan 5 gün geçtikten sonra da hastaneye başvurular başlamıştır. Yapılan kontroller sonunda kasabada geniş bir bölgenin tamamen kirlendiği anlaşılmış ve 100 kadar ev tamamen boşaltılmıştır.

 

Büyük Endüstriyel Kaza

Büyük Endüstriyel Kaza, herhangi bir kuruluşun işletilmesi esnasında, kontrolsüz gelişmelerden kaynaklanan ve kuruluş içinde veya dışında çevre ve insan sağlığı için anında veya daha sonra ciddi tehlikeye yol açabilen bir veya birden fazla tehlikeli maddenin sebep olduğu büyük bir emisyon, yangın veya patlama olayını ifade etmektedir.

 

Büyük Endüstriyel Kazaların Önlenmesi ve Etkilerinin Azaltılması Hakkında Yönetmelik

1976 Yılında İtalya’nın Seveso kasabasında gerçekleşen bu kaza sonrasında, endüstriyel kazaların oluşmasının engellenmesi ve gerekli önlemlerin alınması adına hazırlanmış olan Seveso Direktifi (82/501/EEC) kabul edilmiştir. 9 Aralık 1996’da ise 96/82/EC sayılı “Tehlikeli Maddeleri İçeren Büyük Kaza Risklerinin Kontrolüne İlişkin Direktif (Seveso-II Direktifi)” yayımlanmıştır. Seveso-II Direktifinin ülkemiz mevzuatına uyumlaştıran “Büyük Endüstriyel Kazaların Önlenmesi ve Etkilerinin Azaltılması Hakkında Yönetmelik” Çevre ve Şehircilik Bakanlığı ve Çalışma ve Sosyal Güvenlik bakanlığınca oluşturulan bir komisyon marifetiyle hazırlanarak, 30 Aralık 2013 tarih ve 28867 Mükerrer sayılı Resmi Gazete’de yayımlanarak yürürlüğe girmiştir.

Bu yönetmelik, Türkiye’de Büyük Endüstriyel Kaza Risklerinin Azaltılması (BEKRA) Mevzuatı olarak bilinmektedir. BEKRA mevzuatı, işletmecilere, kamu kurumlarına  ve yerel idarelere farklı sorumluluklar getirmiştir.

 

BEKRA mevzuatının uygulanmasından sorumlu Yetkili İdareler (Yİ’ler);

 

Merkezi seviyede:

 Çevre ve Şehircilik Bakanlığı (ÇSB)

Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı (ÇSGB)

Afet ve Acil Durum Yönetimi Başkanlığı (AFAD)

 

Yerel seviyede:

Valilikler, Belediyeler, Çevre ve Şehircilik Bakanlığı’nın ve Afet ve Acil Durum Yönetimi Başkanlığının İl Müdürlükleri

 

BEKRA Kuruluşları, rafinerilerden kâğıt fabrikalarına, boya imalathanelerinden kimyasal tesislere kadar birçok endüstriyel ve ticari sektörü içermektedir.

 

Yürürlükteki BEKRA mevzuatına göre , BEKRA kuruluşlarının belirlenmesinde, fiili, öngörülen ya da endüstriyel kimyasal bir işlemin kontrolü kaybedildiğinde ortaya çıkabilecek tehlikeli madde miktarları göz önünde bulundurulmaktadır.

 

Bu kapsam, belirtilen tehlikeli maddelerin miktarı ile belirlenmektedir ve kuruluşun boyutu, konumu, sektörü veya mülkiyetinden bağımsızdır.

 

Bildirim Yapılması

BEKRA mevzuatı yükümlülüklerini yerine getirmek amacıyla Çevre ve Şehircilik Bakanlığı, BEKRA Bildirim Sistemi’ni kurmuştur.

 

Çevre Bilgi Sistemi bünyesinde yer alan BEKRA Bildirim Sistemi, “Büyük Endüstriyel Kazaların Önlenmesi ve Etkilerinin Azaltılması Hakkında Yönetmelik” ekinde listelenen tehlikeli maddeleri bulunduran kuruluşların, bulundurdukları maddeler ile depolayabilecekleri en yüksek madde miktarlarını Bakanlık’a beyan ettikleri sistemdir. Yönetmelik gereği işletmeciler tarafından yapılması gerekli bu beyan, BEKRA Bildirimi olarak adlandırılır.

 

İşletmeciler, BEKRA Mevzuatı Madde 3’de belirtilen istisnalar hariç aşağıdaki durumlarda gerekli verileri sisteme girmekle yükümlüdür. İşletmeciler tarafından Yİ’lere bildirim sadece aşağıdaki durumlarda yapılır:

 

  • Yönetmelik Ek I’de belirtilen tehlikeli kimyasallarının kuruluşta bulunması (hammadde, ürün, yan ürün, artık ve/veya ara ürün olarak mevcut olan veya endüstriyel bir kimyasal prosesin kontrol kaybı esnasında oluşabilecekler de dahil olmak üzere)

  • Bu maddelerin miktarları, Yönetmelik Ek I, Bölüm I ve Bölüm II’de verilen alt ve/veya üst eşik değerleri geçmesi

 

Bildirim prosedürü, iki aşamadan oluşur:

  •   Kuruluşun ‘Çevre Bilgi Sistemi’ne kayıt olması ve

  •   BEKRA Bildirim Sistemi’ne bildirim yapılması.

 

İşletmeciler, tehlikeli maddelerin EC No, CAS No, ve Miktar bilgilerini BEKRA Bildirim Sistemi’ne yükler. İşletmeci, sistemdeki başlıklardan kimyasal madde seçimi yapılabilmektedir. Bu başlıklar:

  •  Sınıflandırma, Ambalajlama ve Etiketleme Yönetmeliğinde tanımlı 4000 maddeden birine referans ile giriş

  • UN ADR referanslı patlayıcı madde girişi

  •  Amonyum Nitrat, Potasyum Nitrat girişi

  • Dioksin Furan girişi

  •   Petrol ürünleri girişi

  •   Diğer:

    • Madde girişi

    • Müstahzar girişi

 

Kapsamınızın Belirlenmesi

Kuruluşların kapsamını belirleyen tehlikeli madde miktarları yönetmelik Ek-1’de “Adlandırılmış Maddeler” ve “Adlandırılmamış (Genel Madde ve Müstahzar Kategorileri) Maddeler” başlıklı iki listede açıkça belirtilmiştir. Bu listeler, tehlikeli maddeler için üst ve alt sınır değerleri belirtmektedir.

 

İşletmecilerin BEKRA Bildirim Sistemine tehlikeli maddelerinin bildirimini yapmasının ardından, sistem otomatik olarak kuruluşun kapsamını belirlemektedir.

Bildirim yapan kuruluşun kapsamı ve seviyesi;

  • Üst Seviyeli Kuruluş

  • Alt Seviyeli Kuruluş

  • Kapsam Dışı

olacak şekilde sınıflandırılır.

 

İşletmeci Sorumluluğu

İşletmeci, büyük kazaları önlemek ve büyük bir kazanın meydana gelmesi durumunda, bunların etkilerini çevre ve insanlara en az zarar verecek şekilde sınırlamak için gerekli tüm tedbirleri almakla yükümlüdür.

 

Tüm Alt ve Üst Seviyeli Kuruluşlar için ortak yükümlülükler:

  • Bildirim

  • Risk Değerlendirmesi

  • Büyük Kaza Önleme Politikası - BKÖP

  • Domino Etkisi: Bilgi Alışverişi

  • Büyük Bir Kaza Durumunda Yükümlülükler: Eylem, İletişim ve Raporlama

 

Üst Seviyeli Kuruluşlar için yükümlülükler:

  • Güvenlik Raporu

  • Güvenlik Yönetim Sistemi

  • Dahili Acil Durum Planı: Hazırlanması, Gözden Geçirilmesi ve Güncellenmesi

  • Harici Acil Durum Planının Hazırlanması için Bilgi Paylaşımı

  • Halkın Bilgilendirilmesi

 

Kantitatif risk değerlendirmesi

Yönetmelik kapsamındaki alt ve üst seviyeli kuruluşlarda büyük endüstriyel kaza tehlikelerinin belirlenmesi ve bu tehlikelerden kaynaklanacak risklerin değerlendirilmesi amacıyla kantitatif metotlarla risk değerlendirmesi yapılır.

 

Kantitatif risk değerlendirmesinde, büyük kazaya yol açabilecek tehlikeler ve aşağıda belirtilen hususlar dikkate alınır:

a) Tehlikeli kimyasalların sınıflandırılması, bu kimyasalların miktarları ve karşılıklı etkileşimleri.

b) Kimyasal maruziyetin insan ve/veya çevre açısından değerlendirilmesi.

c) Patlayıcı ortamlar ve bu ortamların kalıcılığı, patlayıcı ortam sınıflandırması ve bu alanlarda kullanılacak ekipmanların uygunluğu.

ç) Proses içerisindeki tehlikeli ekipmanların belirlenmesi ve gruplandırılması.

d) Proses tehlikeleri ile proses ekipmanlarının ve/veya enstrümanlarının karşılıklı etkileşimleri.

e) Proses enstrümanlarının ve acil durum kapatma sistemlerinin güvenilirlik değerlendirmesi ve sertifikasyonu.

f) Bakım ve onarım işlerinde güvenilirlik verisi.

g) Güvenilirlik merkezli gerçekleştirilecek bakım ve risk temelli kontrol yöntemleri.

ğ) Büyük kaza senaryolarının kök neden ve sonuç analizi.

h) Geçmişte yaşanan kazalar ve bu kazaların nicel tekrarlanma olasılıkları.

ı) İnsan hataları ve güvenilirlik analizi.

 

İşletmeci, kantitatif risk değerlendirmesinde kullandığı güvenilirlik verisi ile büyük kaza senaryolarında kullandığı olasılık verilerini, bakım kayıtları, kaza analizleri veya enstrümantasyon güvenlik sertifikasyonu gibi hangi veri bankalarından aldığı konusunda ayrıntılı bilgi verir.

 

Üst seviyeli kuruluşun işletmecisi, hazırlanan risk değerlendirme belgelerini güvenlik raporuyla birlikte dijital ortamda Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığına gönderir.

 

Mümkün olan en yüksek önlem seviyesi

 

İşletmeci, kantitatif risk değerlendirmesine göre belirlediği tehlikeli ekipmanlar için senaryo edilen her bir büyük kazanın her türlü sonucunun meydana gelme frekansını 1x10-4/yıl seviyesine veya bu seviyeden daha küçük bir seviyeye indirmek zorundadır.

 

Büyük Kaza Önleme Politikası (BKÖP)  ve Güvenlik Yönetim Sistemi (GYS)

 

AB genelinde rapor edilmiş olan endüstriyel kazaların büyük bir kısmının yönetimsel ve kurumsal yetersizlikler sonucu meydana geldiği tespit edilmiştir.

 

BEKRA Mevzuatı da, meydana gelen kazaları dikkate alan Büyük Kaza Önleme Politika (BKÖP) belgesi ve Güvenlik Yönetim Sistemi (GYS) yükümlülüklerini içermektedir.

 

Büyük Kaza Önleme Politika Belgesi

BKÖP belgesi, kuruluşun GYS’si hakkında bilgi veren belgedir. Belge yazılı olmalıdır ve işletmecinin uygun bir GYS kurduğunu göstermek için yeterli ayrıntı içermelidir.

BKÖP geliştirilmesi yükümlülüğü, hem Alt ve hem Üst Seviyeli Kuruluş İşletmecileri için geçerlidir. Alt seviye kuruluş işletmecisinin BKÖP belgesini, talep edildiğinde Yİ’lere sunması ve BEKRA Bildirim Sistemine yüklemesi gereklidir. Üst Seviyeli Kuruluş İşletmecileri ise Güvenlik Raporunda BKÖP’ün yürürlükte olduğunu göstermelidir.

BKÖP belgesinde belirtilen gereksinimler, işletmeci tarafından sunulan büyük kaza tehlikeleri ile orantılı olmalıdır. İşletmeci tüm amaçlarını ve büyük kaza tehlikelerinin kontrolü ile ilgili ilkelerini bu raporda belirtmelidir.

BKÖP belgesi; uygun araç, yapı ve yönetim sistemleri ile insan ve çevre için yüksek bir koruma düzeyini garanti edecek şekilde tasarlanmalıdır.

 

Güvenlik Yönetim Sistemi

İşletmecinin, BKÖP belgesinde ortaya koyduğu hedefleri hayata geçirmek için temel yöntemleri belirlemesi gerekecektir. BEKRA mevzuatı, işletmecinin sadece güvenli teknoloji kullandığını ispatlamasını yeterli görmemektedir. İşletmecinin, bu teknolojiyi yönetmek için “Yönetim Sistemi” kurduğunu da ispat etmesi gerekmektedir. Bu sisteme Güvenlik Yönetim Sistemi denilmektedir.

Güvenlik Yönetim Sistemi (GYS), kuruluşta meydana gelebilecek büyük endüstriyel kazaların önlenmesi ve etkilerinin azaltılması için gerçekleştirilen teknik ve organizasyonel faaliyetlerin bütünüdür.

GYS, BKÖP’de belirlenen genel hedeflerin özel hedef ve prosedürlere aktarılması olarak da kabul edilebilir.

GYS; gerekli örgütsel yapılar, politikalar ve prosedürler de dahil olmak üzere güvenlik elemanlarını yönetmek için tasarlanmış kapsamlı bir yönetim sistemini tarif etmektedir. İşletmeciler, GYS’yi kuruluşların genel yönetiminin bir parçası olarak ele almalıdır.

 

Güvenlik Raporu

BEKRA mevzuatının, en önemli yükümlülüklerinden biri ‘Güvenlik Raporu’dur. Güvenlik Raporu şartı, sadece Üst Seviyeli Kuruluşlar için geçerlidir. Güvenlik raporunun, Üst Seviyeli Kuruluşlar tarafından kuruluş faaliyete geçmeden önce sunulması gerekmektedir.

 

Güvenlik Raporu, aşağıdaki sorulara cevap verebilmelidir;

  • Kuruluşta hangi teknik veya insana dayalı faaliyetler gerçekleştirilmektedir?
  • Bu faaliyetler nasıl yönetilmektedir?
  • Bir acil durum oluştuğunda iş ve proses güvenliği nasıl yönetilmektedir?

Mevzuat uyarınca, Güvenlik Raporu, kuruluşun GYS ve BKÖP’ü ele alan organizasyonu hakkında asgari bilgiler içermelidir.

 

Güvenlik Raporlarında, tehlikelerin belirlenmesi, kaza riskleri analizi ve önleme yöntemleri ile kuruluş (içerisindeki tesisler) hakkında bilgilere yer verilmelidir. Ayrıca, kuruluşun çevresi, güvenlik ve güvenilirlik için tasarım ilkeleri, korumaya yönelik inşaat, faaliyet ve bakım önlemleri ve kaza sonuçlarının sınırlandırılması için müdahale gibi konulara değinilmelidir. Bunların dışında Güvenlik Raporunun, Dahili Acil Durum Planlarının hazırlandığını göstermesi, Harici Acil Durum Planına destek olacak bilgiyi sağlaması ve Yİ’lere arazi kullanım planlamasında yardımcı olmak için yeterli bilgiyi kapsaması gerekmektedir. Güvenlik Raporu Rehberi’ne göre (2003/105/EC sayılı Direktifi ile değiştirilen 96/82/EC sayılı Direktif’in şartlarını karşılamak için Seveso II Yeni Güvenlik Raporu Hazırlama Rehberi) Orantılılık ve İspat yaklaşımı izlenmelidir:

 

Orantılı yaklaşım (Proportionality Approach)

Ayrıntı düzeyi, potansiyel risklerin kapsamı ve ilgili tesis/süreç/sistemlerin karmaşıklığı ile orantılı olmalıdır:

  • Güvenlik raporu özetleyici nitelikte olmalıdır; verilen bilgiler, büyük endüstriyel kaza tehlikeleri ile sınırlı tutulmalıdır,
  • Ancak sağlanan bilgi, şartların yerine getirildiğini göstermek için yeterli olmalıdır,
  • Önlemlerin açıklaması, kendi özel amaçları ve işlevleri ile sınırlı tutulmalıdır.

İspat yaklaşımı (Demonstration Approach)

İspat yaklaşımı aşağıdaki bileşenlerden oluşur:

 

1.Sistematik analiz;

  • tehlike tanımlama ve risk değerlendirme süreci sistematik olmalı
  • kuruluştaki büyük kaza tehlikelerinibelirlemeli
  • kazaların sıklığı ve etkilerini tanımlamalı
  • referans senaryoları sıralamalı ve seçmeli

 

2. Ayrıntılı kanıtlar;

 

Güvenlik raporu, seçilen senaryo ve alınan güvenlik tedbirleri arasında tutarlılık olduğunu göstermek için yeterli kanıt sunmalıdır.

 

Güvenlik Raporunun, İşletmeciler tarafından mevzuatta belirlenen süre içerisinde güncellenmesi gereklidir. Ayrıca, aşağıdaki durumlarda Güvenlik Raporunun güncellenmesi gereklidir:

  • Kuruluşta büyük endüstriyel kazaya neden olabilecek;
  • Kazaya ramak kalma,
  • Kullanılan prosesin, mevcut tehlikeli maddelerin niteliğinin, miktarının veya depolama şeklinin değiştirilmesi halinde,
  • Yönetmelik Ek-3’te belirtilen güvenlik yönetim sisteminde bir değişiklik yapılması durumlarında
  • Kuruluşta yapılan güvenlik yönetim sisteminin denetimi esnasında, kuruluşa ait güvenlik raporunun veya güvenlik raporunun güncellenmesine ilişkin ek bilginin kuruluştaki durumu yansıtmadığının tespit edilmesi halinde,

Üst seviyeli kuruluşların işletmecileri aşağıda belirtilen hususları içeren bir Güvenlik Raporu hazırlamalıdır:

        i.            Kuruluşun, çevresinin ve kuruluştaki tesislerin tanıtımı,

a.       Kuruluşun Tanıtımı

b.       Kuruluşa ait Haritalar

c.       Kuruluşun Çevresinin Tanıtımı

d.       Kuruluştaki Tesislerin Tanıtımı

 

      ii.            Kuruluşta Bulunan Tehlikeli Maddeler Hakkında Bilgi ii. Kuruluşun Güvenlik Yönetim Sistemi Hakkında Bilgi

Üst seviyeli kuruluşlar, Güvenlik Raporunda, kuruluşta büyük kaza önleme politikası (BKÖP) oluşturulduğunu ve bu doğrultuda güvenlik yönetim sisteminin (GYS) uygulandığını gösterir.

 

a.       Büyük kaza önleme politikası (BKÖP)

b.       Güvenlik yönetim sistemi (GYS) tedbirleri hakkında bilgi

 

    iii.            Büyük Kaza Senaryoları ve Güvenlik Tedbirleri Hakkında Bilgi